Değerli Bilim İnsanları, Kıymetli Katılımcılar ve Çevreye Gönül Veren Dostlarımız,
Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi olarak, “Türkiye’de Antroposen Çağında Sulak Alanlarda Ekolojik Riskler Çalıştayı” başlığı altında hazırlanan bu kıymetli esere ve bilimsel buluşmaya ev sahipliği yapmanın derin gururunu ve heyecanını yaşıyoruz.
Günümüzde insanoğlunun gezegen üzerindeki dönüştürücü gücü, içinde bulunduğumuz Antroposen çağını şekillendirirken; küresel iklim krizleri, kuraklık ve insan kaynaklı baskılar en çok doğal yaşamın kılcal damarları olan sulak alanlarımızı tehdit etmektedir. Sulak alanlar; sadece biyoçeşitliliğin ve ekosistem dengesinin korunmasında değil, su güvenliği, karbon tutumu ve taşkın kontrolü gibi hayati ekosistem hizmetlerinde de dünyamızın vazgeçilmez yaşam kaynaklarıdır. Bu hassas alanların karşı karşıya kaldığı ekolojik riskleri doğru anlamak, izlemek ve koruma-kullanma dengesi çerçevesinde geleceğe aktarmak hepimizin ortak vicdani ve bilimsel sorumluluğudur.
Küresel ölçekte verdiğimiz bu mücadelenin ve çevre politikalarının en önemli mihenk taşlarından biri şüphesiz COP31 İklim Değişikliği Taraf Ülkeler Konferansı’dır. Ülkemizin ev sahipliği üstlenme yolundaki kararlı duruşu ve iklim diplomasisindeki öncü rolü, Türkiye’nin yeşil dönüşüm vizyonunu tüm dünyaya duyurması adına tarihi bir fırsat niteliğindedir. Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi olarak bizler de bu vizyonun bir parçası olmaktan büyük bir heyecan duyuyoruz. Üniversitemiz; sürdürülebilirlik odaklı eğitim modelleri, dijital izleme ve yapay zekâ tabanlı ekolojik risk analizleri, sıfır atık projeleri ve yeşil dönüşüm eğitimleriyle COP31 hedefleri doğrultusunda son derece yapıcı, somut ve faydalı çalışmalara imza atmaktadır.
22-24 Ekim 2026 tarihlerinde Anafartalar Yerleşkemizde gerçekleştireceğimiz bu saygın çalıştay, bilim dünyamızın sulak alanlar üzerindeki derinlikli araştırmalarını bir araya getirerek hem akademik yazına hem de karar vericilere rehberlik edecek çok değerli bir birikim sunmaktadır.
Bu anlamlı ve kapsamlı organizasyonun hayata geçirilmesinde büyük bir özveriyle çalışan, başta Çalıştay Başkanımız Prof. Dr. Ahmet Evren Erginal olmak üzere tüm düzenleme kuruluna, sekreteryaya ve emeği geçen üniversitemiz personeline yürekten teşekkür ediyorum. Onur konuğumuz Doç. Dr. T. Ahmet Ertek’e ve Anadolu’nun dört bir yanından gelerek bildirileri, araştırmaları ve fikirleriyle bu kitaba ve etkinliğimize değer katan tüm kıymetli bilim insanlarına şükranlarımı sunuyorum.
Geleceğimizi ve sulak alanlarımızı koruma yolunda ortak akılla atılan her adımın katlanarak çoğalmasını diliyor; bu özet kitabının ve çalıştayın bilim dünyamıza, ülkemize ve geleceğimize ışık tutmasını temenni ediyorum.
Sevgi ve saygılarımla,
Çalıştay Onur Konuğu • Çağrılı Konuşmacı
İstanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Coğrafya Bölümü (E.Ö.Ü.) • Türk Coğrafya Kurumu
taertek@istanbul.edu.tr
“Yeni insan çağı” anlamına gelen Antroposen (Crutzen and Stoermer, 2000; Crutzen, 2002), 2000’li yıllardan itibaren yer bilimlerinde ifade edilmeye başlanan yeni ve önemli bir kavramdır. İklim değişikliğinin etkileri, ekstrem doğa olayları ve dinamik süreçlerdeki sapmalar; farklı sonuçları ve insanı etkileyen koşulları meydana getirmektedir. Bu devrede özellikle yerküre üzerindeki insanın jeomorfolojiye etkileri incelenmektedir. Yer bilimlerinin yanı sıra Antroposen; klimatoloji, biyoloji, biyocoğrafya, pedoloji, ekoloji, çevre bilimleri gibi birçok bilim dalının araştırma konusunu oluşturmaktadır. Atmosfer, litosfer, hidrosfer ve biyosfer gibi birçok farklı küresel doğal ortamdan bir yenisi, insan tarafından oluşturulmuş “Antroposfer (İnsan Küresi)” bileşeninin son jeolojik evresidir (Ertek, 2026).
Jeomorfoloji alanında ise 1960’lara kadar, hatta daha eskilere inen insan etkisi odaklı jeomorfolojiye bakış açısı, özellikle 2010’lu yıllardan itibaren Antropojenik Jeomorfoloji (Antropo-jeomorfoloji) kavramının yaygınlaşması ile pik noktalara doğru eğilim göstermiştir. Antropojenik Jeomorfoloji; konusu, kökeni ve amacı son derece farklı insan topluluklarının operasyonu tarafından yaratılmış olan, sürekli gelişen ve genişleyen yeni yer şekilleri olarak tanımlanabilir. Geniş bir manada, yapay bir şekilde yaratılan yer şekilleri, örneğin; orta ve küçük ölçekli iklimlerde ve biotada, yani biyolojik bileşeni oluşturan doğal çevrede ve doğal süreçleri biraz değiştirmede çok çeşitli etkiler yapar (Szabó, 2010).
Belirtilen bilimsel gelişmeler, topografyada insan etkisi kaynaklı değişimleri ve yapay jeomorfolojik birimler ile süreçleri inceleyen antropojenik jeomorfolojide farklı metodolojilerin de ortaya atılmasını ve farklı alanlarda kullanılmasını sağlamıştır. Burada amacımız antropojenik jeomorfolojide yöntemlerin nasıl geliştiğinin ortaya konmasına ve bu gelişimin gelecekte hangi alanlarda yoğunlaşabileceğine odaklanmıştır. Araştırmada ulusal ve özellikle uluslararası kaynaklar detaylıca incelenmiş, bibliyometrik ve analojik analizler yapılmış, metodolojik sınıflandırmalarla karşılaştırmalar üzerinde durulmuştur. Yapılan incelemeler antroposen kavramı üzerine odaklanan ve bu kavramdan yola çıkan çalışmaların fiziki coğrafya ya da jeomorfoloji alanı dışında ilk olarak yoğunlaştığı ve hangi disiplin içerisinde ise o bilim alanın yöntemlerini kullandığını ortaya koymaktadır. Bu noktada 2000’li yılların başında daha çok jeoloji odaklı çalışmalar olarak (1) tortul karot analizleri yöntem olarak kullanılmıştır. Ancak 1983’te Nir’in (2) “Potansiyel Antropojenik Jeomorfoloji İndisi” formülü, bu formülün Rozsa & Novak (2011) tarafından güncellenmesi ilk yöntemsel yaklaşımlar olarak dikkat çekmektedir. 2010’lu yıllardan itibaren gelişen teknolojik imkanlarla birlikte antropojenik jeomorfolojide (3) Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) odaklı çalışmaların yaygınlaştığı tespit edilmiştir. Bu tür incelemeler özellikle kartografik veri setleri ile belli bir sahada zamansal topografik değişimlere odaklanmaktadır. Sofia, Tarolli, Cao, Chen, Brandoloni gibi bilim insanları ise özellikle yüksek hassasiyetli sayısal yükselti modelleri üzerinden rölyef değişim formülleri üretmişler ve antropojenik jeomorfoloji koşullarının yoğunluğunu analiz etmişler ve haritalamışlardır. Daha sonraki yıllarda (4) uydu görüntüleri üzerinden arazi kullanım değişimi odaklı analizler ile arazi çalışması verilerinin eklenmesi sonucu topografik değişim modelleri üretilmeye çalışılmıştır. 2020’li yıllardan sonra Türkiye’de de yaygınlaşan çalışmalarda CBS ve Uzaktan Algılama (UA) yöntemlerinin kullanıldığı farklı veri setleri ile modellemelerin yapıldığı özellikle de yüksek hassasiyetli veriler üzerinden topografik değişim ve jeomorfolojik süreç değişimi analizlerin yöntem olarak kullanıldığı saptanmıştır. Antropojenik jeomorfoloji çalışmalarında CBS ve UA ile modellemelerin yapıldığı çalışmalar daha çok (1) maden çıkarma ve (2) yerleşim kaynaklı değişimler ile (3) kıyı jeomorfolojisi ve (4) sulak alanlardaki insan kaynaklı değişim alanlarının incelenmesi üzerinde durmaktadır. Bu odak noktalarının dışında, (5) risk analizlerindeki jeomorfolojik koşulları tetikleyen antropojenik faktörler üzerine de odaklanmalar olduğu dikkat çekmektedir (Uzun & Ertek, 2026).
Sonuç olarak jeomorfoloji disiplini içerisinde yeni bir alan olan antropojenik jeomorfoloji gelişen teknolojik imkanlarla birlikte farklı analiz ve yöntemlerin kullanıldığı bir alan olarak dikkat çekmektedir. Uluslararası Jeoloji ve Stratigrafi Kurumunun, Antroposen’i -özellikle antropojenik depoların (örneğin; plastik çöp dağları ve depolarının, göllerde ve sulak alanlardaki insan kaynaklı ağır metal birikimlerinin), doğal depo karakteri taşımaması nedeni gibi- yeni bir jeolojik devir olarak kabul etmemesinin farklı bilimsel nedenleri bulunmaktadır. Ancak antroposen kavramını jeomorfolojik olarak incelemek ve özellikle CBS ve UA teknikleri kullanılması ile birçok detaylı analiz sonucu üretmek, geleceğe dönük (1) planlama, (2) yönetim çalışmaları ile (3) risk-duyarlılık analizlerinde oldukça faydalı sonuçlar ortaya koymaktadır. Bu nedenle ülkemizde son 5-10 yıllık süreçte inceleme alanı olarak dikkat çeken antropojenik jeomorfolojinin farklı model denemeleri ile daha çok yaygınlaşmasının oldukça önemli olduğu ortaya çıkmaktadır (Uzun & Ertek, 2026).
The Anthropocene, meaning "new human era" (Crutzen and Stoermer, 2000; Crutzen, 2002), is a new and important concept that began to be expressed in earth sciences from the 2000s onwards. The effects of climate change, extreme natural events, and deviations in dynamic processes create different consequences and conditions affecting humans. In this period, the effects of humans on the geomorphology of the Earth are particularly examined. In addition to earth sciences, the Anthropocene constitutes the subject of research for many scientific disciplines such as climatology, biology, biogeography, pedology, ecology, and environmental sciences. It is the latest geological stage of the "Anthroposphere (Human Sphere)" component, created by humans, one of many different global natural environments such as the atmosphere, lithosphere, hydrosphere, and biosphere (Ertek, 2026).
In the field of geomorphology, the perspective focused on human influence, dating back to the 1960s or even earlier, has reached its peak, particularly since the 2010s, with the widespread adoption of the concept of Anthropogenic Geomorphology (Anthropo-geomorphology). Anthropogenic Geomorphology can be defined as the creation of constantly evolving and expanding landforms, created by the operations of human communities with vastly different subjects, origins, and purposes. In a broad sense, artificially created landforms have a wide variety of effects, for example, on medium and small-scale climates and biota, that is, on the natural environment that constitutes the biological component, and on slightly altering natural processes (Szabó, 2010).
The aforementioned scientific developments have led to the emergence and use of different methodologies in anthropogenic geomorphology, which examines human-induced changes in topography and artificial geomorphological units and processes. Our aim here is to reveal how methods have developed in anthropogenic geomorphology and to focus on which areas this development may concentrate in the future. In the research, national and especially international sources were examined in detail, bibliometric and analogical analyses were carried out, and comparisons were made with methodological classifications. The examinations reveal that studies focusing on and based on the concept of the Anthropocene were initially concentrated outside the field of physical geography or geomorphology, and used the methods of the scientific field within which they were conducted. At this point, (1) sedimentary core analyses methods were used as a method, mostly as geology-focused studies in the early 2000s. However, Nir's (2) "Potential Anthropogenic Geomorphology Index" formula from 1983, and its updating by Rozsa & Novak (2011), stand out as the first methodological approaches. Since the 2010s, with the development of technological capabilities, it has been observed that (3) Geographic Information Systems (GIS) focused studies have become widespread in anthropogenic geomorphology. These types of studies focus particularly on temporal topographic changes in a given area using cartographic datasets. Scientists such as Sofia, Tarolli, Cao, Chen, and Brandoloni have produced relief change formulas, particularly through high-precision digital elevation models (DEM), and have analyzed and mapped the intensity of anthropogenic geomorphology conditions. In later years, attempts have been made to produce topographic change models by adding field study data to analyses focused on land use change from (4) satellite images. In studies that have become widespread in Türkiye since the 2020s, it has been determined that GIS and Remote Sensing (RS) methods are used, modeling is done with different datasets, and especially topographic change and geomorphological process change analyses are used as a method on high-precision data. In anthropogenic geomorphology studies, studies in which GIS and RS models are used focus more on (1) mining and (2) settlement-related changes, (3) coastal geomorphology, and human-induced change areas in (4) wetlands. Apart from these focus points, it is noteworthy that there are also focuses on anthropogenic factors triggering geomorphological conditions in (5) risk analyses (Uzun & Ertek, 2026).
In conclusion, anthropogenic geomorphology, a new field within the discipline of geomorphology, stands out as an area where different analyses and methods are used, along with developing technological capabilities. The International Stratigraphy Commission of the International Geological Union has several scientific reasons for not accepting the Anthropocene as a new geological epoch, particularly because anthropogenic deposits (e.g., mountains and dumps of plastic waste, human-induced heavy metal accumulations in lakes and wetlands) do not have the character of natural deposits. However, studying the Anthropocene geomorphologically and producing many detailed analysis results, especially using GIS and UA techniques, yields very useful results in future (1) planning, (2) management studies, and (3) risk-sensitivity analyses. Therefore, it is becoming increasingly important for anthropogenic geomorphology, which has attracted attention as a field of study in our country in the last 5-10 years, to become more widespread through different model trials (Uzun & Ertek, 2026).
1 Balıkesir University
2 İskenderun Technical University
* Sorumlu Yazar: kcelik@balikesir.edu.tr
1 Istanbul un iversity
2 Istanbul University
3 Istanbul University-Cerrahpaşa
* Sorumlu Yazar: hcaner@istanbul.edu.tr
1 İzmir Katip Çelebi Üniversitesi Coğrafya Bölümü
2 İzmir Katip Çelebi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü
* Sorumlu Yazar: serdar.vardar@ikc.edu.tr
1 İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Coğrafya Bölümü
2 İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Coğrafya Bölümü
3 Sakarya Üniversitesi İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi Coğrafya Bölümü
* Sorumlu Yazar: esutan@istanbul.edu.tr
1 Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi
* Sorumlu Yazar: odiker@gmail.com
1 Trakya Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Sosyal Bilgiler Eğitimi Bölümü
2 Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Coğrafya Bölümü
3 İzmir Katip Çelebi Üniversitesi, Gemi İnşaatı ve Denizcilik Fakültesi, Gemi Ve Deniz Teknolojisi Mühendisliği Bölümü
* Sorumlu Yazar: musauludag04@gmail.com
1 İzmir Bakırçay University
* Sorumlu Yazar: furkan.sener@bakircay.edu.tr
Çalıştay Katılımcısı
* Sorumlu Yazar: elifsedaozbek@gmail.com
1 İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi, Gemi İnşaatı ve Denizcilik Fakültesi, Gemi ve Deniz Teknolojisi Bölümü,İzmir
2 İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi, Su Ürünleri Fakültesi, Temel Bilimler Bölümü, İzmir
3 İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi, Sosyal ve Beşeri Bilimler Fakültesi Coğrafya Bölümü, İzmir
4 Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi Coğrafya Bölümü, Kırşehir
5 İstanbul Teknik Üniversitesi, Maden Fakültesi, Jeoloji Mühendisliği Bölümü, İstanbul
* Sorumlu Yazar: kukrerserkan@gmail.com
1 Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi
* Sorumlu Yazar: erdaloztura@hotmail.com
1 Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi
2 Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Coğrafya Bölümü
* Sorumlu Yazar: furalsakir@gmail.com
1 Kastamonu University
2 Taşköprü Local Action Group Association
* Sorumlu Yazar: ekrem-mutlu@hotmail.com
Çalıştay Katılımcısı
* Sorumlu Yazar: rumeysakumral@hotmail.com
1 ÇANAKKALE ONSEKİZ MART ÜNİVERSİTESİ
* Sorumlu Yazar: ceren@comu.edu.tr
1 Manisa Celal Bayar Üniversitesi
2 Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi
* Sorumlu Yazar: seyda.kartum@cbu.edu.tr
1 Çanakkale Onsekiz Mart Universtiy
* Sorumlu Yazar: uysalibrahim@comu.edu.tr
1 Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
2 Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Fen Fakültesi
* Sorumlu Yazar: isleksaadet@gmail.com
1 Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi
* Sorumlu Yazar: mtosun@comu.edu.tr
1 Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
2 Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Fen Fakültesi Biyoloji Bölümü
* Sorumlu Yazar: emresndk1717@gmail.com
1 Bağımsız Araştırmacı
2 İzmir Katip Çelebi Üniversitesi, Sosyal ve Beşeri Bilimler Fakültesi, Coğrafya Bölümü
3 Balıkesir Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Coğrafya Bölümü
* Sorumlu Yazar: m.mustafaozdel@gmail.com
1 İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi, Sosyal ve Beşeri Bilimler Fakültesi Coğrafya Bölümü, İzmir
2 İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi, Gemi İnşaatı ve Denizcilik Fakültesi, Gemi ve Deniz Teknolojisi Bölümü,İzmir
3 İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi, Su Ürünleri Fakültesi, Temel Bilimler Bölümü, İzmir
4 Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi Coğrafya Bölümü, Kırşehir
5 5İstanbul Teknik Üniversitesi, Maden Fakültesi, Jeoloji Mühendisliği Bölümü, İstanbul
* Sorumlu Yazar: dlkaykr@gmail.com
1 Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi
* Sorumlu Yazar: kadirtuncer@gmail.com
1 Çanakalle Onsekiz Mart University
* Sorumlu Yazar: asli.soysalesitti@comu.edu.tr
1 Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi
* Sorumlu Yazar: asli.soysalesitti@comu.edu.tr
1 İstanbul Üniversitesi
2 Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi
* Sorumlu Yazar: mahsumbozdogan@gmail.com
1 İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi, Su Ürünleri Fakültesi, Temel Bilimler Bölümü, İzmir
2 İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi, Gemi İnşaatı ve Denizcilik Fakültesi, Gemi ve Deniz Teknolojisi Bölümü, İzmir
3 İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi, Sosyal ve Beşeri Bilimler Fakültesi Coğrafya Bölümü, İzmir
4 Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi
* Sorumlu Yazar: yesim.koksal@gmail.com
1 Çanakkale Onsekiz Mart University
* Sorumlu Yazar: aylin.celiktran@comu.edu.tr
1 Akdeniz University
2 İzmir Katip Çelebi University
3 Istanbul Technical University
4 Çanakkale Onsekiz Mart University
* Sorumlu Yazar: caglarcakir55@gmail.com
1 Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi
* Sorumlu Yazar: deryagirgin@comu.edu.tr
1 Kastamonu Üniversitesi – Peyzaj Mimarlığı Bölümü
2 Kastamonu Üniversitesi – Orman Mühendisliği Bölümü
3 Karabük Üniversitesi – Orman Mühendisliği Bölümü
* Sorumlu Yazar: 234412035@ogr.kastamonu.edu.tr
1 Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi
* Sorumlu Yazar: ismailsatmaz@comu.edu.tr
1 Ardahan Üniversitesi
2 İzmir Katip Çelebi Üniversitesi
* Sorumlu Yazar: sultanbolat@ardahan.edu.tr
1 Ege Üniversitesi
2 Niğde Ömer Halisdemir Üniversitesi
3 Marmara Üniversitesi
* Sorumlu Yazar: berkayyilmazgeo@gmail.com
1 Tekirdağ Namık Kemal Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Coğrafya Bölümü
2 Tekirdağ Namık Kemal Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Coğrafya Anabilim Dalı
3 Tekirdağ Namık Kemal Üniversitesi, Ziraat Fakültesi, Toprak Bilimi ve Bitki Besleme Bölümü
* Sorumlu Yazar: eozsahin@nku.edu.tr
1 Marmara Üniversitesi
* Sorumlu Yazar: murat.uzun@marmara.edu.tr
1 Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi
2 Sivas Cumhuriyet Üniversitesi
3 Niğde Ömer Halisdemir Üniversitesi
* Sorumlu Yazar: mpoyraz@ahievran.edu.tr
1 Hatay Mustafa Kemal University
2 Istanbul University
* Sorumlu Yazar: ergincanpolat@gmail.com
1 İstanbul University
2 Hatay Mustafa Kemal University
* Sorumlu Yazar: cihanbyr@istanbul.edu.tr
1 Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi
* Sorumlu Yazar: cumali.yasar@gmail.com
1 Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi
* Sorumlu Yazar: zaferkaradayi@gmail.com