Sulak alanlar; biyolojik çeşitliliğin korunması, su döngüsünün düzenlenmesi, karbon depolanması, kıyıların korunması ve yerel ekonomik faaliyetlerin sürdürülmesi bakımından önemli ekosistemler arasında yer almaktadır. Bununla birlikte kıyı lagünleri; iklim değişikliği, kirlilik, plansız yapılaşma, aşırı kaynak kullanımı ve turizm faaliyetlerinden kaynaklanan baskılara karşı oldukça hassastır. Sulak alanların turizm ve rekreasyon amacıyla kullanılması, çevre bilincinin geliştirilmesi ve yerel kalkınmanın desteklenmesi bakımından çeşitli fırsatlar sunarken, kontrolsüz ziyaretçi hareketliliği ekolojik bütünlüğün bozulmasına ve doğal kaynaklar üzerindeki baskının artmasına neden olabilmektedir. Bu nedenle sulak alanlarda ekoturizmin geliştirilmesi, yalnızca alanın turistik çekicilikleri üzerinden değil; ekolojik kırılganlık, ziyaretçi yönetimi ve koruma-kullanma dengesi temelinde ele alınmalıdır.
Çanakkale’nin Lapseki ilçesine bağlı Çardak beldesinde bulunan Çardak Lagünü, Çanakkale Boğazı’nın Anadolu kıyısında yer alan kıyısal-denizel bir sulak alandır. Lagünün kıyı oku ve su yüzeyinden oluşan jeomorfolojik yapısı, kuşlar ve sucul canlılar açısından taşıdığı habitat değeri, geleneksel balıkçılık faaliyetleri ve yerel toplumun alanla kurduğu sosyoekonomik ilişkiler, Çardak Lagünü’nü doğal ve kültürel mirasın birlikte değerlendirilebileceği özgün bir peyzaj hâline getirmektedir. Ayrıca kıyı kullanımı, rekreasyon, kuş gözlemciliği, doğa fotoğrafçılığı ve yerel yaşam kültürüne dayalı deneyimler, alanın ekoturizm potansiyelini artırmaktadır. Çardak Lagünü’nün kıyı oku, lagün sistemi ve kuş gözlemciliği potansiyeli daha önce de alanın doğa turizmi açısından değerlendirilmesini gündeme getirmiştir. Bununla birlikte güncel araştırmalarda lagünde sığlaşma, bataklık alanların genişlemesi, kirlilik, aşırı ve yasa dışı avcılık ile balık varlığındaki azalma gibi yönetim sorunlarının bulunduğu belirtilmektedir.
Bu araştırmanın amacı, Çardak Lagünü’nün sulak alan ekoturizmi potansiyelini doğal ve kültürel miras bütünlüğü içerisinde incelemek; alanın ekolojik kırılganlık düzeyini, turizm ve rekreasyon kaynaklı kullanım baskısını, mevcut ziyaretçi yönetimi uygulamalarını ve koruma-kullanma dengesini değerlendirmektir. Araştırmada ayrıca lagünün ekoturizm amacıyla değerlendirilmesine yönelik faaliyetlerin hangi sınırlar ve yönetim ilkeleri çerçevesinde geliştirildiğinin tespiti amaçlanmaktadır. Bu doğrultuda araştırmada “Çardak Lagünü’nün ekolojik kırılganlığını oluşturan başlıca faktörler nelerdir?”, “Ziyaretçi ve rekreasyon faaliyetleri alan üzerinde nasıl bir baskı meydana getirmektedir?”, “Mevcut ziyaretçi yönetimi uygulamaları ekolojik hassasiyetlerin korunması açısından yeterli midir?” ve “Lagünün doğal ve kültürel miras değerlerinin korunarak ekoturizm amacıyla kullanılabilmesi için nasıl bir yönetim modeli geliştirilmelidir?” sorularına cevap aranacaktır.
Araştırma, nitel veri toplama yöntemlerinin durum çalışması olarak tasarlanmıştır. Araştırmanın çalışma alanını lagün su yüzeyi, kıyı oku ve Kum Adası çevresi, rekreasyon alanları, balıkçılık kullanım alanları ve yerleşimle sulak alanın etkileşim içerisinde olduğu kıyı kesimleri oluşturacaktır. Çalışma kapsamında öncelikle ilgili mevzuat, bilimsel araştırmalar, kurumsal raporlar, alanın koruma statüsüne ilişkin belgeler ve planlama dokümanları incelenecektir. Belge incelemesi sonucunda alanın doğal ve kültürel miras değerleriyle mevcut kullanım biçimlerini gösteren bir envanter oluşturulacaktır.
Ekolojik kırılganlığın belirlenmesinde yapılandırılmış saha gözlemi ve uzman değerlendirmesinden yararlanılacaktır. Sığlaşma ve sediment birikimi, habitat parçalanması, kıyı ve bitki örtüsünde bozulma, atık ve kirlilik, kuşların ve diğer canlıların rahatsız edilmesi, kontrolsüz insan ve araç girişi, balıkçılık baskısı, yapılaşma, yangın riski ve iklim değişikliğine bağlı tehditler temel kırılganlık göstergeleri olarak değerlendirilecektir. Her gösterge 1 “çok düşük” ile 5 “çok yüksek” arasında puanlanacaktır. Göstergelerin önem ağırlıkları, sulak alan yönetimi, ekoloji, su ürünleri, coğrafya, turizm ve kültürel miras alanlarında çalışan 7–10 uzmandan alınacak görüşler doğrultusunda Analitik Hiyerarşi Süreci kullanılarak belirlenecektir. Ağırlıklandırılmış gösterge puanları 0–100 aralığına dönüştürülerek Çardak Lagünü Ekolojik Kırılganlık Endeksi oluşturulacaktır.
Ziyaretçi kullanım baskısının belirlenmesi için farklı gün ve saatlerde sistematik ziyaretçi sayımları ve davranış gözlemleri gerçekleştirilecektir. Ziyaretçi yoğunluğu, araç sayısı, alan içerisinde kalış süresi, belirlenmiş güzergâhların dışına çıkma, atık bırakma, gürültü oluşturma, kuşlara ve habitatlara yaklaşma, izinsiz ateş yakma ve hassas alanlara giriş gibi davranışlar gözlem formuna kaydedilecektir. Ziyaretçi yönetiminin yeterliliği; girişlerin kontrolü, ziyaretçi sayılarının izlenmesi, yönlendirme ve bilgilendirme sistemleri, belirlenmiş ziyaret güzergâhları, hassas alanların sınırlandırılması, atık yönetimi, araç ve otopark düzenlemesi, erişilebilirlik, güvenlik önlemleri, rehberlik hizmetleri, taşıma kapasitesi uygulamaları ve düzenli ekolojik izleme göstergeleri üzerinden değerlendirilecektir. Her gösterge “bulunmuyor”, “kısmen bulunuyor” ve “yeterli düzeyde bulunuyor” biçiminde 0–2 arasında puanlanacak ve sonuçlar 0–100 aralığına dönüştürülerek Ziyaretçi Yönetimi Yeterlilik Endeksi hesaplanacaktır.
Yerel paydaşların alana ilişkin görüşlerini belirlemek amacıyla amaçlı örnekleme yöntemiyle kamu kurumları, yerel yönetim, balıkçılar, bölge sakinleri, ziyaretçiler, çevre kuruluşları ve turizm paydaşlarından oluşan yaklaşık 15–20 katılımcıyla yarı yapılandırılmış görüşmeler gerçekleştirilecektir. Görüşmelerde alanın doğal ve kültürel değerleri, ekolojik sorunları, kullanım çatışmaları, geleneksel balıkçılığın sürdürülebilirliği, turizmden beklenen yerel faydalar ve yönetime katılım konuları ele alınacaktır. Görüşmelerden elde edilen veriler tematik analiz yöntemiyle çözümlenecektir.
Koruma-kullanma dengesinin değerlendirilmesinde ekolojik bütünlük, kullanım baskısının kontrolü, ziyaretçi yönetimi yeterliliği ve yerel katılım göstergelerinden yararlanılacaktır. Göstergeler 0–100 aralığında standartlaştırılacak ve uzman görüşleriyle belirlenen ağırlıklar kullanılarak Koruma-Kullanma Dengesi Endeksi oluşturulacaktır. Endeksin yüksek değer alması, kullanım faaliyetlerinin ekolojik sınırlar içerisinde yönetildiğini; düşük değer alması ise turizm ve rekreasyon baskısının alanın koruma önceliklerinin önüne geçtiğini gösterecektir. Endeks sonuçları saha gözlemleri ve paydaş görüşmeleriyle karşılaştırılarak değerlendirilecektir.
Araştırma sonucunda Çardak Lagünü’ndeki hassas habitatların, ziyaretçi baskısının yoğunlaştığı kesimlerin ve yönetim eksikliklerinin belirlenmesi beklenmektedir. Elde edilecek bulgular doğrultusunda kontrollü kuş gözlem noktaları, doğa yürüyüşü güzergâhları, ziyaretçi bilgilendirme sistemleri, hassas alanlara yönelik mevsimsel kullanım sınırlamaları, yerel rehberlik uygulamaları, ziyaretçi izleme sistemi ve geleneksel balıkçılığın kültürel miras değeriyle bütünleştirilmesine yönelik öneriler geliştirilecektir. Araştırmanın, Çardak Lagünü’nde koruma öncelikli bir ekoturizm modelinin oluşturulmasına ve sulak alanın doğal-kültürel peyzaj bütünlüğü içerisinde sürdürülebilir şekilde yönetilmesine katkı sağlaması öngörülmektedir.