Sulak Alanlarda Ekolojik Riskler Çalıştayı • Bildiri Özetleri Kitabı
Konu 5 • Bildiri #17
Antropojenik Kaynaklı Hidromorfolojik Değişimlerin Lavaş Gölü Sulak Alanı Üzerindeki Etkileri
1 Ardahan Üniversitesi
2 İzmir Katip Çelebi Üniversitesi
* Sorumlu Yazar: sultanbolat@ardahan.edu.tr
Özet (Türkçe)
Lavaş Gölü, Kars’ın Arpaçay ilçesinde, Çıldır Gölü’nün güneybatısında yer alan sığ göl karakterli bir sulak alandır. Kıyıları sazlıklarla çevrili olan göl, kuşlar için doğal bir barınak niteliği taşımaktadır. Lavaş Gölü, 2019 yılında “Kesin Korunacak Hassas Alan” olarak ilan edilmiştir. Ancak suyunun Çıldır Gölü’ne aktarılmasıyla ilişkilendirilen kuruma tehlikesi, gölün su rejiminde meydana gelen değişimlerin ve olası antropojenik hidromorfolojik müdahalelerin değerlendirilmesini önemli hâle getirmektedir. Bu çalışmanın amacı, Lavaş Gölü Sulak Alanı’nda açık su yüzey alanı, yüzey nemliliği ve sulak alan vejetasyonundaki uzun dönemli değişimlerden hareketle, gölde gözlenen su rejimi değişimini hidromorfolojik müdahaleler ve klimatik koşullar bağlamında değerlendirmektir. Bu amaç doğrultusunda, 1984–2025 dönemine ait 30 m mekânsal çözünürlüğe sahip Landsat 5, 7, 8 ve 9 Collection 2 Level-2 uydu görüntüleri Google Earth Engine (GEE) ortamında işlenmiştir. Nisan–Temmuz dönemine ait görüntüler yıllık olarak birleştirilmiş ve her yıl için bulut/gölge etkisi azaltılmış görüntüler oluşturulmuştur. Bu veriler kullanılarak açık su yüzey alanı Modifiye Edilmiş Normalize Fark Su İndeksi (Modified Normalized Difference Water Index, MNDWI), yüzey nemliliği Normalize Fark Nem İndeksi (Normalized Difference Moisture Index, NDMI), sulak alan vejetasyonu göstergeleri ise NDMI ve Normalize Fark Vejetasyon İndeksi (Normalized Difference Vegetation Index, NDVI) birlikte kullanılarak değerlendirilmiştir. Çalışma alanının jeomorfolojik özelliklerini değerlendirmek amacıyla 30 m mekânsal çözünürlüğe sahip Copernicus sayısal yükselti modeli kullanılmıştır. Bu veri üzerinden göl çanağının morfolojisi, eğim koşulları ve drenaj bağlantıları incelenmiştir. Ayrıca TerraClimate veri setinden elde edilen yağış, potansiyel evapotranspirasyon (Potential Evapotranspiration, PET), Palmer Kuraklık Şiddeti İndeksi (Palmer Drought Severity Index, PDSI) ve önceki kış dönemine ait kar su eşdeğeri (Snow Water Equivalent, SWE) verileri kullanılarak klimatik koşullar değerlendirilmiştir. Ön bulgular, Lavaş Gölü Sulak Alanı’nda açık su yüzey alanının uzun dönemde belirgin biçimde daraldığını göstermektedir. MNDWI tabanlı analizlere göre tarihsel maksimum açık su adayı alanı 53,25 ha olarak belirlenirken, 2025 yılında açık su yüzey alanı 5,23 ha’ya gerilemiştir. Bu değer yaklaşık %90,18’lik bir daralmaya karşılık gelmektedir. Buna karşılık, 2025 yılında NDMI tabanlı yüzey nemliliği alanı 200,48 ha, sulak alan vejetasyonu göstergesi ise 194,09 ha olarak hesaplanmıştır. Bu durum, gölde açık su yüzeyinin büyük ölçüde daraldığını; ancak alanın nemli yüzey ve vejetasyonlu sulak alan karakterinin tamamen ortadan kalkmadığını göstermektedir. Klimatik verilere dayalı ön değerlendirmeler, açık su yüzey alanındaki uzun dönemli azalmanın Nisan–Temmuz yağış toplamı ve yağıştan potansiyel evapotranspirasyonun çıkarılmasıyla elde edilen su dengesi göstergesi (P–PET) değerleriyle doğrudan ve güçlü bir ilişki göstermediğini ortaya koymaktadır. Buna karşılık, yüzey nemliliği ve sulak alan vejetasyonu göstergelerinin Nisan–Temmuz yağış ve P–PET değerleriyle daha belirgin ilişkiler göstermesi, alandaki nemlilik koşullarının dönemsel klimatik koşullara duyarlı olduğunu düşündürmektedir. Bu bulgular, Lavaş Gölü’nde gözlenen açık su kaybının yalnızca dönemsel kuraklıkla açıklanamayacağını; göl çanağının morfolojisi, drenaj bağlantıları ve olası antropojenik hidromorfolojik müdahalelerin bu değişimde önemli bir rol oynayabileceğini göstermektedir.
Anahtar Kelimeler: Lavaş Gölü, sulak alan, hidromorfolojik değişim, antropojenik müdahale, insan–çevre etkileşimi, uzaktan algılama
Bu Bildiriye Atıf Yapmak İçin (Cite as):
Duran, S. (2026). Antropojenik Kaynaklı Hidromorfolojik Değişimlerin Lavaş Gölü Sulak Alanı Üzerindeki Etkileri. İçinde: A. E. Erginal (Ed.), Türkiye'de Antroposen Çağında Sulak Alanlarda Ekolojik Riskler Çalıştayı Bildiri Özetleri Kitabı - Konu 5: Hidromorfolojik Müdahaleler ve Su Rejimi Değişimleri (s. 8). ÇOMÜ Yayınları. Zenodo DOI: 10.5281/zenodo.XXXXXXX (Zenodo İndeksleme Sürecinde)
Duran, S. (2026). Antropojenik Kaynaklı Hidromorfolojik Değişimlerin Lavaş Gölü Sulak Alanı Üzerindeki Etkileri. İçinde: A. E. Erginal (Ed.), Türkiye'de Antroposen Çağında Sulak Alanlarda Ekolojik Riskler Çalıştayı Bildiri Özetleri Kitabı - Konu 5: Hidromorfolojik Müdahaleler ve Su Rejimi Değişimleri (s. 8). ÇOMÜ Yayınları. Zenodo DOI: 10.5281/zenodo.XXXXXXX (Zenodo İndeksleme Sürecinde)