AÇILIŞ ÇAĞRILI BİLDİRİSİ • KEYNOTE LECTURE 22 Ekim 2026 • ÇOMÜ (Tamamlanan Çalıştay)
Doç. Dr. T. Ahmet ERTEK

Doç. Dr. Topçu Ahmet ERTEK

Çalıştay Onur Konuğu • Açılış Çağrılı Konuşmacısı
İstanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Coğrafya Bölümü (E.Ö.Ü.) • Türk Coğrafya Kurumu

22 Ekim 2026 tarihinde Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi'nde gerçekleştirilen Türkiye'de Antroposen Çağında Sulak Alanlarda Ekolojik Riskler Çalıştayı kapsamında Doç. Dr. T. Ahmet ERTEK tarafından sunulan açılış çağrılı bildirisinin Türkçe ve İngilizce tam özet metinleri aşağıda yer almaktadır.

Abstract (English)

ANTHROPOCENE AND ANTHROPOSPHERE:
DEVELOPMENTS IN ANTHROPOGENIC GEOMORPHOLOGY

The Anthropocene, meaning "new human era" (Crutzen and Stoermer, 2000; Crutzen, 2002), is a new and important concept that began to be expressed in earth sciences from the 2000s onwards. The effects of climate change, extreme natural events, and deviations in dynamic processes create different consequences and conditions affecting humans. In this period, the effects of humans on the geomorphology of the Earth are particularly examined. In addition to earth sciences, the Anthropocene constitutes the subject of research for many scientific disciplines such as climatology, biology, biogeography, pedology, ecology, and environmental sciences. It is the latest geological stage of the "Anthroposphere (Human Sphere)" component, created by humans, one of many different global natural environments such as the atmosphere, lithosphere, hydrosphere, and biosphere (Ertek, 2026).

In the field of geomorphology, the perspective focused on human influence, dating back to the 1960s or even earlier, has reached its peak, particularly since the 2010s, with the widespread adoption of the concept of Anthropogenic Geomorphology (Anthropo-geomorphology). Anthropogenic Geomorphology can be defined as the creation of constantly evolving and expanding landforms, created by the operations of human communities with vastly different subjects, origins, and purposes. In a broad sense, artificially created landforms have a wide variety of effects, for example, on medium and small-scale climates and biota, that is, on the natural environment that constitutes the biological component, and on slightly altering natural processes (Szabó, 2010).

The aforementioned scientific developments have led to the emergence and use of different methodologies in anthropogenic geomorphology, which examines human-induced changes in topography and artificial geomorphological units and processes. Our aim here is to reveal how methods have developed in anthropogenic geomorphology and to focus on which areas this development may concentrate in the future. In the research, national and especially international sources were examined in detail, bibliometric and analogical analyses were carried out, and comparisons were made with methodological classifications. The examinations reveal that studies focusing on and based on the concept of the Anthropocene were initially concentrated outside the field of physical geography or geomorphology, and used the methods of the scientific field within which they were conducted. At this point, (1) sedimentary core analyses methods were used as a method, mostly as geology-focused studies in the early 2000s. However, Nir's (2) "Potential Anthropogenic Geomorphology Index" formula from 1983, and its updating by Rozsa & Novak (2011), stand out as the first methodological approaches. Since the 2010s, with the development of technological capabilities, it has been observed that (3) Geographic Information Systems (GIS) focused studies have become widespread in anthropogenic geomorphology. These types of studies focus particularly on temporal topographic changes in a given area using cartographic datasets. Scientists such as Sofia, Tarolli, Cao, Chen, and Brandoloni have produced relief change formulas, particularly through high-precision digital elevation models (DEM), and have analyzed and mapped the intensity of anthropogenic geomorphology conditions. In later years, attempts have been made to produce topographic change models by adding field study data to analyses focused on land use change from (4) satellite images. In studies that have become widespread in Türkiye since the 2020s, it has been determined that GIS and Remote Sensing (RS) methods are used, modeling is done with different datasets, and especially topographic change and geomorphological process change analyses are used as a method on high-precision data. In anthropogenic geomorphology studies, studies in which GIS and RS models are used focus more on (1) mining and (2) settlement-related changes, (3) coastal geomorphology, and human-induced change areas in (4) wetlands. Apart from these focus points, it is noteworthy that there are also focuses on anthropogenic factors triggering geomorphological conditions in (5) risk analyses (Uzun & Ertek, 2026).

In conclusion, anthropogenic geomorphology, a new field within the discipline of geomorphology, stands out as an area where different analyses and methods are used, along with developing technological capabilities. The International Stratigraphy Commission of the International Geological Union has several scientific reasons for not accepting the Anthropocene as a new geological epoch, particularly because anthropogenic deposits (e.g., mountains and dumps of plastic waste, human-induced heavy metal accumulations in lakes and wetlands) do not have the character of natural deposits. However, studying the Anthropocene geomorphologically and producing many detailed analysis results, especially using GIS and UA techniques, yields very useful results in future (1) planning, (2) management studies, and (3) risk-sensitivity analyses. Therefore, it is becoming increasingly important for anthropogenic geomorphology, which has attracted attention as a field of study in our country in the last 5-10 years, to become more widespread through different model trials (Uzun & Ertek, 2026).

Keywords: Anthropocene, Anthroposphere, Anthropogenic Geomorphology, Methods in Anthropo-geomorphology, Developments in Anthropogenic Geomorphology.
Özet (Türkçe)

ANTROPOSEN VE ANTROPOSFER:
ANTROPOJENİK JEOMORFOLOJİDE GELİŞMELER

“Yeni insan çağı” anlamına gelen Antroposen (Crutzen and Stoermer, 2000; Crutzen, 2002), 2000’li yıllardan itibaren yer bilimlerinde ifade edilmeye başlanan yeni ve önemli bir kavramdır. İklim değişikliğinin etkileri, ekstrem doğa olayları ve dinamik süreçlerdeki sapmalar; farklı sonuçları ve insanı etkileyen koşulları meydana getirmektedir. Bu devrede özellikle yerküre üzerindeki insanın jeomorfolojiye etkileri incelenmektedir. Yer bilimlerinin yanı sıra Antroposen; klimatoloji, biyoloji, biyocoğrafya, pedoloji, ekoloji, çevre bilimleri gibi birçok bilim dalının araştırma konusunu oluşturmaktadır. Atmosfer, litosfer, hidrosfer ve biyosfer gibi birçok farklı küresel doğal ortamdan bir yenisi, insan tarafından oluşturulmuş “Antroposfer (İnsan Küresi)” bileşeninin son jeolojik evresidir (Ertek, 2026).

Jeomorfoloji alanında ise 1960’lara kadar, hatta daha eskilere inen insan etkisi odaklı jeomorfolojiye bakış açısı, özellikle 2010’lu yıllardan itibaren Antropojenik Jeomorfoloji (Antropo-jeomorfoloji) kavramının yaygınlaşması ile pik noktalara doğru eğilim göstermiştir. Antropojenik Jeomorfoloji; konusu, kökeni ve amacı son derece farklı insan topluluklarının operasyonu tarafından yaratılmış olan, sürekli gelişen ve genişleyen yeni yer şekilleri olarak tanımlanabilir. Geniş bir manada, yapay bir şekilde yaratılan yer şekilleri, örneğin; orta ve küçük ölçekli iklimlerde ve biotada, yani biyolojik bileşeni oluşturan doğal çevrede ve doğal süreçleri biraz değiştirmede çok çeşitli etkiler yapar (Szabó, 2010).

Belirtilen bilimsel gelişmeler, topografyada insan etkisi kaynaklı değişimleri ve yapay jeomorfolojik birimler ile süreçleri inceleyen antropojenik jeomorfolojide farklı metodolojilerin de ortaya atılmasını ve farklı alanlarda kullanılmasını sağlamıştır. Burada amacımız antropojenik jeomorfolojide yöntemlerin nasıl geliştiğinin ortaya konmasına ve bu gelişimin gelecekte hangi alanlarda yoğunlaşabileceğine odaklanmıştır. Araştırmada ulusal ve özellikle uluslararası kaynaklar detaylıca incelenmiş, bibliyometrik ve analojik analizler yapılmış, metodolojik sınıflandırmalarla karşılaştırmalar üzerinde durulmuştur. Yapılan incelemeler antroposen kavramı üzerine odaklanan ve bu kavramdan yola çıkan çalışmaların fiziki coğrafya ya da jeomorfoloji alanı dışında ilk olarak yoğunlaştığı ve hangi disiplin içerisinde ise o bilim alanın yöntemlerini kullandığını ortaya koymaktadır. Bu noktada 2000’li yılların başında daha çok jeoloji odaklı çalışmalar olarak (1) tortul karot analizleri yöntem olarak kullanılmıştır. Ancak 1983’te Nir’in (2) “Potansiyel Antropojenik Jeomorfoloji İndisi” formülü, bu formülün Rozsa & Novak (2011) tarafından güncellenmesi ilk yöntemsel yaklaşımlar olarak dikkat çekmektedir. 2010’lu yıllardan itibaren gelişen teknolojik imkanlarla birlikte antropojenik jeomorfolojide (3) Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) odaklı çalışmaların yaygınlaştığı tespit edilmiştir. Bu tür incelemeler özellikle kartografik veri setleri ile belli bir sahada zamansal topografik değişimlere odaklanmaktadır. Sofia, Tarolli, Cao, Chen, Brandoloni gibi bilim insanları ise özellikle yüksek hassasiyetli sayısal yükselti modelleri üzerinden rölyef değişim formülleri üretmişler ve antropojenik jeomorfoloji koşullarının yoğunluğunu analiz etmişler ve haritalamışlardır. Daha sonraki yıllarda (4) uydu görüntüleri üzerinden arazi kullanım değişimi odaklı analizler ile arazi çalışması verilerinin eklenmesi sonucu topografik değişim modelleri üretilmeye çalışılmıştır. 2020’li yıllardan sonra Türkiye’de de yaygınlaşan çalışmalarda CBS ve Uzaktan Algılama (UA) yöntemlerinin kullanıldığı farklı veri setleri ile modellemelerin yapıldığı özellikle de yüksek hassasiyetli veriler üzerinden topografik değişim ve jeomorfolojik süreç değişimi analizlerin yöntem olarak kullanıldığı saptanmıştır. Antropojenik jeomorfoloji çalışmalarında CBS ve UA ile modellemelerin yapıldığı çalışmalar daha çok (1) maden çıkarma ve (2) yerleşim kaynaklı değişimler ile (3) kıyı jeomorfolojisi ve (4) sulak alanlardaki insan kaynaklı değişim alanlarının incelenmesi üzerinde durmaktadır. Bu odak noktalarının dışında, (5) risk analizlerindeki jeomorfolojik koşulları tetikleyen antropojenik faktörler üzerine de odaklanmalar olduğu dikkat çekmektedir (Uzun & Ertek, 2026).

Sonuç olarak jeomorfoloji disiplini içerisinde yeni bir alan olan antropojenik jeomorfoloji gelişen teknolojik imkanlarla birlikte farklı analiz ve yöntemlerin kullanıldığı bir alan olarak dikkat çekmektedir. Uluslararası Jeoloji ve Stratigrafi Kurumunun, Antroposen’i -özellikle antropojenik depoların (örneğin; plastik çöp dağları ve depolarının, göllerde ve sulak alanlardaki insan kaynaklı ağır metal birikimlerinin), doğal depo karakteri taşımaması nedeni gibi- yeni bir jeolojik devir olarak kabul etmemesinin farklı bilimsel nedenleri bulunmaktadır. Ancak antroposen kavramını jeomorfolojik olarak incelemek ve özellikle CBS ve UA teknikleri kullanılması ile birçok detaylı analiz sonucu üretmek, geleceğe dönük (1) planlama, (2) yönetim çalışmaları ile (3) risk-duyarlılık analizlerinde oldukça faydalı sonuçlar ortaya koymaktadır. Bu nedenle ülkemizde son 5-10 yıllık süreçte inceleme alanı olarak dikkat çeken antropojenik jeomorfolojinin farklı model denemeleri ile daha çok yaygınlaşmasının oldukça önemli olduğu ortaya çıkmaktadır (Uzun & Ertek, 2026).

Anahtar Kelimeler: Antroposen, Antroposfer, Antropojenik Jeomorfoloji, Antropo-jeomorfolojide Yöntemler, Antropojenik Jeomorfolojide Gelişmeler.

Kaynakça (Selected References)

  1. Crutzen, P.J. and Stoermer, E.F. 2000. “The Anthropocene”. IGBP Global Change Newsletter, May 2000, 41: 17-18.
  2. Crutzen, P. J. 2002. “Geology of mankind”. Nature, 415: 23.
  3. Ertek, T.A. 2026. “Antroposen, Antroposfer: Antropojenik Jeomorfoloji (Genişletilmiş 2. Baskı)”. PEGEM AKADEMİ Yay., 465 s., Ankara.
  4. Nir, D. 1983. In D. Ashoren (Ed.) “Man, a Geomorphological Agent: An Introduction to Anthropic Geomorphology”. Keter, Springer, Jerusalem.
  5. Rozsa, P. & Novak, T. 2011. “Mapping anthropic geomorphological sensitivity on global scale”. Zeitschrift für Geomorphologie, 55(1): 109-117.
  6. Szabó, J. 2010. “Anthropogenic Geomorphology: Subject and System”. In: J. Szabó et al. (Eds.), Anthropogenic Geomorphology, pp. 3-10, Springer.
  7. Uzun, S.M. & Ertek, T.A. 2026. “Antropojenik Jeomorfolojide Değişimler ve Gelişimler Üzerine Metodolojik Yaklaşım”. UCEK-2026 Bildiri Kitabı, s. 24-26.